اصفهان به عقيدهء نويسندگان اسلامى و به قول مشهور از سالم‌ترين بلاد و از جهت سازگارى آب و هوا و اعتدال فصول بىنظير است و مىگويند تنها شهرى است كه چهار فصل آن به موقع شروع و به موقع نيز ختم مىشود حتى از راه اغراق مىگويند هيچ‌وقت امراض مسرى مثل و با و طاعون در آن محل نفوذ ندارد و همين كه در نيم قرن اخير يكى دو بار و با در ميان مردم آن ظاهر شد گفتند علت آن اين بوده كه معتمد الدوله « 1 » چندى پيش طلسمى را كه حافظ شهر بود با خود برد و از آن زمان پاى اين‌گونه امراض را به اصفهان باز نمود . به‌هرحال از اغراقات قدما كه بگذريم باز اصفهان براى سكونت و كار يكى از بهترين بلاد ايران است و اگر از كثافت كوچه‌ها جلوگيرى شود و از كثرت آب جارى و زيرزمينى آن در احياى بيشه‌ها و باغات و درختان آن استفاده به عمل آيد شايد نتوان در ميان شهرهاى اين مملكت براى آن نظيرى پيدا كرد و چنان‌كه به تدريج خواهيم ديد در ايام صفويّه اصفهان از بهترين بلاد عالم بوده است . از جهت فراوانى نعمت و محصولات نباتى و درختى اصفهان يكى از شهرهاى غنى و پرثروت آسياست . ترياك و تنباكو و برنج و روناس و پنبه محصول تجارتى آن است . ولى چيزى كه اصفهان را بىنهايت مشهور كرده ميوه‌جات لذيذ و لطيف آن است كه بسيارى از آنها در ساير جاها عمل نمىآيد و اهمّ آنها ، خربزه‌هاى لطيفى ، سيب گلاب ، زردآلوى شكرپاره ، و به مخصوصى است كه به آبدارى و عطر ممتاز است . اما هندوانه و انار آن خوب نمىشود و غالبا اين دو ميوه را از خارج مىآورند . * * * محل اصفهان حاليه به واسطهء حاصلخيزى خاك و كثرت آب از خيلى قديم طرف توجه شده و از مدتها قبل از اسلام مسكون گرديده است . [ 25 ] در قرون سوم و چهارم هجرى آبادى اصفهان انحصار به همان سواحل شمالى زاينده‌رود داشته و در اين طرف در آن ايام دو آبادى نزديك به يكديگر موجود بوده : يكى جى در طرف شرق ، ديگرى شهرستانه . در مجاورت آن دو

--> ( 1 ) . منوچهر خان گرجى حاكم اصفهان ( ا . ا . )